Sprawność narządów artykulacyjnych i aparatu oddechowego mają ogromny wpływ na prawidłową wymowę. Realizacja każdej głoski wymaga innego układu artykulacyjnego i innej pracy mięśni.

Od ruchomości mięśni narządów artykulacyjnych zależy wyrazistość i dokładność artykulacji. Podczas wymawiania poszczególnych dźwięków mowy część ruchomych artykulatorów porusza się. Ruchy te muszą być bardzo dokładne, tzn. powinny być wykonane w ściśle określony sposób oraz w danym miejscu jamy ustnej. Wymaga to wielkiej precyzji  w odczuwaniu położenia artykulatorów i w poruszaniu nimi.

Ćwiczenia narządów artykulacyjnych mają na celu wypracowanie zręcznych
i celowych ruchów języka, warg, podniebienia. Dziecko musi mieć wyczucie danego ruchu
i położenia poszczególnych narządów mowy (kinestezja).

Mówienie jest nierozłącznie związane z oddychaniem. Inaczej oddychamy w trakcie spoczynku (oddychania statyczne) i inaczej w trakcie mówienia (oddychanie dynamiczne). Podczas spoczynku oddychamy nosem: wdech i wydech są niemal zrównoważone co do długości trwania. Natomiast w trakcie mówienia oddychamy przede wszystkim ustami: szybki i krótki wdech nosem, długi i powolny wydech ustami.

Prawidłowe oddychanie powinno ułatwiać artykulację. Celem ćwiczeń oddechowych jest:

–        wzmocnienie i wykorzystanie siły mięśni oddechowych,

–        zwiększenie pojemności płuc,

–        wyrobienie oddechu przeponowego,

–        rozróżnienie fazy wdechu i wydechu,

–        wyrobienie umiejętności pełnego, szybkiego wdechu i wydłużenia fazy wydechowej,

–        mówienie tylko na wydechu,

–        dostosowanie długości wydechu do czasu trwania wypowiedzi,

–        uświadomienie siły strumienia wydychanego powietrza,

–        zsynchronizowanie pauz oddechowych z treścią wypowiedzi.

Ćwiczenia rozwijające motorykę narządów artykulacyjnych i kształtujące prawidłowy tor oddechowy mogą stanowić, obok ćwiczeń fonacyjnych (głosowych), słuchowych, ogólnej sprawności motorycznej, ćwiczeń poszczególnych funkcji psychicznych: uwagi, pamięci oraz ćwiczeń spostrzegawczości, integralną część etapu właściwego w terapii. Wówczas
w zależności od uwarunkowań, które występują u konkretnego pacjenta, i od rodzaju zaburzenia mowy, rozbudowuje się lub zawęża określone partie ćwiczeń. Z drugiej zaś strony w podstawowym zakresie ćwiczenia te znajdują się we wstępnej części terapii. W takiej postaci mogą także stanowić podstawę ćwiczeń przeprowadzanych w ramach profilaktyki logopedycznej.

W ramach profilaktyki ćwiczenia te powinni wykorzystywać nie tylko nauczyciele
i logopedzi, lecz także rodzice do pracy z dziećmi w domu. Wskazane niżej ćwiczenia powinny być wykonywane bardzo dokładnie i bez pośpiechu. Zaleca się ich wykonywanie codziennie, przez 5-10 minut. Wskazane jest wykonywanie ćwiczeń przed lustrem tak, aby dziecko najpierw mogło zobaczyć prawidłowy wzór ułożenia artykulatorów, a następnie go naśladować i wykonać samodzielnie. Niezbędna jest wizualna kontrola przy uzyskiwaniu precyzji wykonania. W odniesieniu do pacjentów dziecięcych ćwiczenia te powinny przybrać formę zabawy.

Poniżej przedstawiam propozycje ćwiczeń do wykonywania z dziećmi. Każde z nich należy wykonywać dokładnie, powoli i powtórzyć około 5 razy.

Ćwiczenia języka:

–        wypychanie językiem policzków,

–        unoszenie języka za górne zęby i cofanie go do podniebienia miękkiego,

–        liczenie górnych zębów czubkiem języka przy szeroko otwartych ustach,

–        kląskanie językiem (konik),

–        ”malowanie” językiem podniebienia przy szeroko otwartych ustach,

–       naprzemienne unoszenie języka za górne i dolne zęby przy szeroko otwartych ustach.

Ćwiczenia warg:

–        szerokie otwieranie i zamykanie ust,

–        cmokanie, gwizdanie,

–        parskanie,

–        zasłanianie dolną wargą dolnych zębów, górną – górnych,

–        nabieranie i utrzymywanie przez kilka sekund powietrza w policzkach,

–        naprzemienne rozciąganie warg w uśmiechu i ściąganie ich w dzióbek.

Ćwiczenia żuchwy:

–        opuszczanie i unoszenie żuchwy,

–        przesuwanie żuchwy w lewo i w prawo,

–        naśladowanie ruchów żucia.

Ćwiczenia podniebienia miękkiego:

–        naśladowanie kasłania,

–        naśladowanie głośnego chrapania,

–      wymawianie sylab i logotomów ze spółgłoskami zwartymi tylnojęzykowymi, np. ka, ko, ku, ga, go,gu, akka, okko, ukku, agga, oggo, uggu. 

Ćwiczenia oddechowe:

–        puszczanie baniek mydlanych,

–        chuchanie na zimne ręce,

–        zdmuchiwanie świeczki,

–        dmuchanie na płomień świecy (tak, aby płomień ”tańczył”),

–        liczenie od 1 do 5 na jednym wydechu.

Bibliografia:

Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, Warszawa 1996.

Podstawy neurologopedii, pod red. T. Gałkowskiego, E. Szeląg, G. Jastrzębowskiej, Opole 2005.

Styczek I., Logopedia, Warszawa 1979.